University of Wisconsin Digital Collections
Link to University of Wisconsin Digital Collections
Link to University of Wisconsin Digital Collections
South African Voices

Bhotomane, Ndumiso; Biyela, Umhle; Koko, Magagamela; Ngcama, Ashton; Ngcobo, Sondoda; Tyabashe, Mdukiswa; Zenani, Nongenile Masithathu / South African Voices: The Way We Travelled: Oral History and Poetry (2006)

Previous Previous section

Next section Next



 

South African artwork

CHAKIJANA, ZULU FREEDOM-FIGHTER

[31]

RealAudio Listen to this section

Date:    February 10, 1968
Time:    About 6:00 p.m.
Place:    In a home in the Ndlebe part of Mahlabatini District, the Dlamini area, kwaZulu
The Speaker:    Sondoda Ngcobo, a Zulu man, a Dlamini. He is about 45 years old. "Sondoda Ngcobo" is a pseudonym. The storyteller asked me to use that name instead of his real name, because he feared repercussions from the apartheid government of South Africa.
The Indaba:    Comments about the historical Chakijana who lived during the Anglo-Boer War, and who harassed both sides by betraying each to the other, while pretending to be working for each. Chakijana lived at Inhlazatsha Mountain near Ndlebe---a mountain that was held by the Boers during one battle, while the British held another mountain not far away, and they fired at each other. Chakijana is said to have stayed at a mission at Inhlazatsha Mountain. Like the Chakijana of the stories, the historical Chakijana was a trickster. Did be derive his name from the story? Or did the inganekwane of Chakijana have its origins in this historical person and his activities? He might also have been named after the meercat of the same name, a creature that engages in trickster-activities.
Audience:    Six women, six men, three children, all Zulu
1S-3750
Tape 73, side 1

Chakijana, named after the traditional Zulu trickster, was a clever, crafty rebel, a resister. He was involved in the wars against the whites. When the Boers fought against the English, Chakijana was there, too. And, because at that time the land of the Zulu was in a state of rebellion, when the Anglo-Boer War ended Chakijana became a rebel in his own land. The Zulu had not yet given up their resistance. Guerrilla warfare of the type that Chakijana engaged in is similar to war: it involves people eager for combat, people who are prepared to fight at any time.

NguNdaba kaChakijana...uChakijana lona yindoda eyayihlakaniphile inobuqili obukhulu lapha kwaZulu...uChakijana lona wayengumshokobezi umthetho wakhe owayeshokobeza namabutho empi kuthe nokulwa kwezimpi lezi zabelungu uChakijana wabe ekhona...amaBhunu lana alwa njena namaNgesi uChakijana ukhona...kuthe ngesithuba sokuba uChakijana e'se kudlule impi lena yamaNgesi namaBhunu uChakijana waba umuntu olokhu echokobezile ngoba nelakwaZulu futhi lalokhu lisebenzisa bona ubushokobezi lalingekabuyeki ubushokobezi...ukushokobeza ke kuyile nto enjena ke yinto ehambelana nezimpi nabantu abahlezi besungula impi nabantu abalindele ukulwa noma nini bangabashokobezi ke laboo bantu abalindele ukulwa noma nini...uChakijana ke wenza ke naye eyakhe intlakanipho yakhe uChakijana njengoChakijana wakudala owayenobuqili owayeyiphendula yonke imikhuba-khuba lena ezenza umlingo...naye ke wayezenza imilingo ngokuhlakanipha kwakhe uChakijana ngoba ubakhathazile kakhulu abelungu uChakijana e--- eganga eshokobeza yonke le nto uChakijana abelungu bamfuna abelungu bangamtholi uChakijana...kuyothi noma bathi bamkakile kanti 'se bekake ubala uChakijana akasekho lapho usehambile ngoba phela kwakungumshokobezi abashokobezi kwakungabantu ababhekwe kakhulu futhi ababesabeka lapha kule lizwe lakwaZulu nxa kuthiwe nje nampa abashokobezi umfazi ub' egijima aye kuziphosa emphandeni...nendoda ibeshu beliba nxanye nxa 'se kuqhamuka abashokobezi ngoba ib' iyaz' ukuthi who-o! lingishonela mina kababa ngoba baqhamuka njena mhlawumbe 'se bezokungiqhenukisa beyokungilondoloza...kanti kwesiny' isikhathi bayazihambela nje baya lapho abathunywe khona inkosi...mhlawumbe ikhona into inkosi ethe abahambe bakhe bayoyibona...banjena ke baza kuhamba ke bexwayise ke abantu lonke ilizwe lapho abaqhamuka khona...uChakijana lona ke uthe lesi sikhathi 'se kulwa emva kokuba kulwa amaBhunu namaNgesi ukuba anqobeke namaBhunu amaBhunu lana wawakhathaza uChakijana ehamba uChakijana enza zonke izinto ethatha nezinkomo ngapha zamaBhunu ahambe aqhathe nezimpi uChakijana...e--- waba yinkathazo impela kuthe noma 'se bethi bayamfun' abelungu bethi bayamfuna impela ukub' uChakijana bambambe kungcono bambulale ngoba lo muntu uyena olwisa izwe uphambanis' izwe kant' izwe 'se liye ekupholeni kokushisa komsindo wokuchitheka kwegazi...uChakijana kwatholakal' ukuthi lokhe lise phambili uqhubela phambili ilizwe ukuthi uChakijana 'a ligcwal' igazi...kwala noma amaBhunu esethi ayamvimbezela emzini wakhe uChakijana awazang' amthole uChakijana waye lokho esebenzisa bona ubushokobezi...waye n' ede ezwe nje ukuthi nampa 's' ongathi futhi lo muntu kwakungumuntu enomlingwana kukhona umlingo ayezwa ngawo nangaphezulu nje kokuhlakanipha kwakhe bokwenza bonk' ubuciko-ciko obu bakhe kodwa 's' ongathi ikhon' into impela esamlingwana kuye ayezwa ngayo noma abelungu 'se bemfikile impela bezomvimbezela...aphume ngentuba aphethe bonke ubuqili uChakijana nobokuyiphendula azenze umuntu wesifazane neti[32] abon' ukuthi namp' abelungu 'se befikile akasasitholanga isithuba sokuphuma ub' esuka athathe izi--- izidwaba zonkosikazi wakhe...azembathe athathe ibhayi leli lomkakhe alibophe laph' ekhanda baya kuthi noma bengen' abelungu bethi uph' uChakijana amakhosikaz' akhe nabanta' bakhe bathi awu akekho lokhu ehambile asimazi ukuthi ushokobeza phi kulezi zintsuku kanti bakhuluma njena abelungu nezingane lezi nabantwana bakaChakijana uChakijana ukhona nje us' ezenz' esidal' isalukazana esibhinq' isidwaba...uthwele nebhayana lapha ekhanda ukub' angabonakal' ukuthi yindoda kuba phela amadoda kuqala eb' ebonakala nje ukuthi yindoda le ngongiyan' ngoba 'be befak' ungiyane laba bantu bonke nezingcu lapha entangeni yakhe...ubekufihla uChakijana konke lokho yena nxa 'se kuqhamuk' abelungu bezokumvimbezela...bathi bangaphum' abelungu bahambe bathalaze bathalaze ngapha bathalaze ngapha bathalaze ngapha bangaboni lutho bahambe...e--- bafunisisa abelungu lapha kweminy' imizi eyakhelene noChakijana abanye basho bathi cha! simgcine ekhona makhosi kodwa ke asazi ngoba umuntu ongumshokobezi abashokobez' abahlali ndawo-nye sithi thina silele abashokobezi bebe lokhu bona behamba ngob' abantu abaqikelele ukuchitha igazi ngaso sonke isikhathi...abelungu ke babeke ke inkulumo lapha kulaba bantu ukuthi nibokusiza impela ulapho nibona uChakijana eqhamuka nize nisitshele loo muntu lowo siyamfuna kakhulu ngob' izwe 'se ligcwel' igazi njena kanjena ngenxa yakhe uChakijana...bavume abantu kubelungu bahambe...nxa behambil' abelungu uChakijana nay' uyaphuma usayokuwenza eminy' imigilane futhi ephambene nemithetho kaHulumeni...bayoth' abelungu bangezw' ukuthi yaa nang' uChakijana ngapha bathi bayigijima bayamkaka bayamfuna awu uChakijana aphelele njena obala ath' angathol' isixa njalo awu ngek' usaphind' umkhiphe lapho...kanti futhi nabantu njena uhamba njena uChakijana bayamesaba ngoba uyisigebengu ngoba ukugebengu lokhu basuka khona lapho ebushokobezeni...kuthi nom' umunt' embonile abalek' umuntu angabi sambon' ukuthi uphelele kanjani esithubeni uChakijana...kuthe langa lithize uChakijana wahamba waya khona lena kubelungu ngasemaBhunwini elandela ke abantu laba abasuka lapha kuleli lakwaZulu kwaNokheshengu ababaleka lapha ngokungaqondile abanye babaleka nezinto zabanye abanye babaleka nezinto zeenkosi babaleke bayokwakha ngale ngakubelungu ngoba uHulumeni wayeselinqume phakathi izwe walinquma wathi ngapha ke elasebhothwe ke ngapha ngapha ke elakwaZulu...manje ke abantu laba babeneqholo lokuthi ke nxa 'se sibalekile sawela uMngcele lo uqunywe uHulumeni...aa uZulu akasenawo amandl' ukuthi angazokwenza into ayithandayo ngapha ngoba ngapha kuphethe uHulumeni wabamhlophe ngapha kuphethe inkosi yakwaZulu...imithetho ke yayo ke ingayenza ngapha endaweni yayo kodwa hayi eyokubulala ngoba uHulumeni wayes' elicimile igazi phakathi komhlaba wakwaZulu engasafun' umuntu abulawe ngendlela nje engamthetho wayes' ekhiphe umthetho wokuthi umunt' aboshwe...uChakijana ke was' ehamba ke eya le uthe nxa efika lena kulena labelungu wafik' uChakijana wabeswela laba bantu uthe nxa es' ebuya wath' ehamba es' equmbula izinkomo zabelungu lapha ebaleka nazo etshela abantu ngomthethwana embi yokuthi mabahlokobeze izwe leli lenkosi alikwaz' ukuthi ngathi lihambe njena kubamba...abelungu base bembona ukuthi oo nanku 'sel' engapha uChakijana 'se bezwa ngezintloli zabo ngoba nabelungu base bebeke intloli ezininji[33] kakhulu kula leli lakwaZulu ngoChakijana...futhi nabo bantu bethokoza ngokukhuluma kwabo abelungu ukuthi impela songathi uHulumeni angawathol' amandla okunqoba abathokobezi kwaZulu ngoba abashokobezi yibona laba abenza ukuthi izwe lingathuli ngoba kulokhu kuliwa kuthiwa kufuneka kubuye izwe lakwaZulu...kodwa sibona thina ukuthi akusekho ukubuya kwezwe lakwaZulu ngoba ulwile umlungu noZulu uZulu wehluleka...bese bexolelana futhi uHulumeni akanyatheli ngamanyathelo abuhlungu phezu kukaZulu ayengahle ukuba enze uZulu ukuthi ahlale lokho eshokobezile njalo...kona kwakukhona ukuthi bona bashokobeze kubuhlungu ukuphuma kwenkunzi enye ikhitshwa yenye inkunzi esibayeni sayo...kodwa ke ngokuba base belwile kwase kufanele ukuthi noZulu abeke phantsi umoya nezikhali azibeke phantsi alalele umthetho waleyo nkunzi e's' imkhiphile...wenza ke naye k' uChakijana ke uChakijana ke abelungu behambe lokhu bemlandela ngemuva uyacasha lo muntu...futhi kungaphuthe sibhamu lapha kuye ngoba babenazo izibhamu aba' bezithole ngemfazo[34] leyo eyayilwa ezimpini zabelungu amaNgisi namaBhunu...ngoba kukhon' abany' abathathwa ngamaNgisi abantu kukhona abanye abathathwa ngamaBhunu...manje na ke laba bantu ke balwa ke kwathi izibhamu ke ababesazibuyisela abaningi kubaninizo abamhlophe kwaba yilowo nje wabuya naso ukuba kuphel' impi anqotshw' amaBhunu waya naso emzini wakhe kwayilowo waya naso emzini wakhe abanye ke bazibuyisela izibhamu kubelungu kodwa iningi labo abazibuyisilanga izibhamu...manjena kungako lokho uChakijana bemesaba njena ngoba bazi abantu ukuthi uphethe nesibhamu njalo ungamyeli nj' uChakijana ulele uwozela uphethwe bubuthongo ngoba uza kukuhluthula ngenganono...inganono lena uhlale eyiphethe njalo...uthe ke nalapho ke 'se kutholakala amavolovolo lezi zibhamu ke ezincane ezifitshanyana waba naso futhi yena uChakijana ba' bezithola phela bon' abashokobezi ngoba ba' behlakaniphile behamba ubuqili bobugebengu...kwathi noma beza naye ke abelungu ke uChakijana bamxosha uChakijana waza wazongena emzini wakhe umzi kaChakijana wawulapha eNtlazatshe phantsi kweNtlazatshe...bamleth' abelungu begibele amahashi iinkabi zamahashi beth' impela sifun' ukumbamb' impela namhlanje kodw' abazange bamthol' uChakijana waleth' ukungena emzini wakhe...bathi nangempel' ungene bagijima bakaka kanti 'se bekaka ubala uChakijana us' ephumile...wa' net' ukungena wenza songath' uyangena lapha endlini kant' akasangenang' uselale njengeguma wajikela ngalena kwendlu waphuma ngemuva komuzi...nanti ke ihlanzana ke liqaqele iNtlazatshe awu wasenamathela ngal' uChakijana waze wayokungena emphandweni...bathe nxa bethi bayamlandela 'se bekhomb' abanye bethi nanguya nalapha base begijima bath' abany' akashaywe ngentlamvu[35] abanye banqaba abelungu bathi cha akayi kushaywa ngentlamvu...kuhle abanjwe azoboshwa lo muntu akusizi ukuba abulawe ashaywe ngentlamvu ngoba siya kuthola icala kuHulumeni uHulumeni ulivalil' igazi lokuba kuchithwe igazi ngendlel' engamthetho umuntu noma angenzani uthi uHulumeni makabanjwe alethwe kuye azoboshwa ngesenzo sakhe asenzileyo...bamsukel' abelungu uChakijana bemfuna kanti uChakijana ungene esixweni ekungasisona esakhe...bathe bemuzwa uChakijana way' es' ebahleka phezulu phezu kwentaba iNtlazatshe pho ke iNtlazatshe ke yintaba ephakemeyo kakhulu...futhi ke yintaba ongeke nje uyigiba-gibele njena ngezinyawo uyikhuphuke ndawo zonke ngoba kwezinye izindawo inamawa akuyithol' impela indlela yokukhuphuka noma uhamba ngezinyawo...angikhulumi ke ngokuhamba ngesilwane esinjengegibela esigibele awu lowo uyayeswel' indawo...kwathi noma 'se bekhuphuka abelungu bathi bayomfuna ngaphezulu uChakijana lutho abasamtholanga kant' uChakijana unengololo yakhe yomphandu ayaziyo yena lena axaka ngayo izwe axaka ngawo abamnyama nabamhlophe ngoba akaqalanga kubo abamhlophe noZulu wamxaka ngako lokho ngoba emfun' ukuthi uyambulal' uChakijana kodwa akazang' amthole ngoba uChakijana ube nobuqili bomphandu wakhe lapho ngek' ungene khona nob' use unesibindi esingakanani sokuthi mina ngiyindoda ngiza kungena ngiye ngimbambe ub' ungek' ungene emphandweni kaChakijana...uChakijana lo nomphandu wakhe ub' engehli ngezinyawo ub' engawungeni ngezinyawo...kube na--- kube kukhon' amatshe uthi nxa uqeda la matshe kukhona ke izimpande lezi zemithi eziphuma lapha ematsheni 'be 'se ziphuma zijula ziya phantsi...yena k' uChakijana ub' ehamba ngazo lezo mpande nxa 's' engene kulo mphandu wakhe ub' eled' athi nje golontshi kuloo mphandu uthi wena nanku ndiyambon' ungena la kant' us' enyathela kula matshe usel' eya kubamba ungxabo[36] lolu lomuthi uya usabathe uyamfuna laph' akasekh' usephantsi...pho ungamenzani ke kuba akukwazi ukuqhaqha intaba inkulu ingaka njengokuba iNtlazatshe inkulu kangaka...us' uyambuka nje ngoba futhi lo muntu lo Chakijana way' enobuqili kwakunokudla lapha okubekwa lapha kulo mphandu wakhe eqikelele kona lokhu ukuthi noma 'se bemgijimisa kanjani bencidenzela ahlale aphile isikhath' eside edla esutha lapha engalambi ngoba nanka namanzi akhona intaba igcwel' amanzi lapha phantsi ab' evuza nj' amanzi athole nokuphuza angasweli lutho...manj' abelungu bahlala ke bemlindele beth' uza kuphuma lapha uza kuphuma lapha bethi noma beqhumisa izibhamu lapha bezibhekisa phantsi lapha kule mbobo lena lutho uChakijana ukuphuma ngoba phela lo mphandu unamagosi lapha phantsi uyazi ukuthi naye nxa ngima lapha phakathi nawo uza uthi elapha phezulu angishaye ngentlamvu umlungu 'be 'se ngifela phakathi...ub' eled' angene ay' afike qithi phantsi ab' es' engena lapha emagosini awo umphandu wakhe ab' es' ehlala njena ephil' uChakijana...uya kuhlal' ahlal' ahlal' ahlale uya kulok' ephuma kancan' elunguza kancane ukuthi akukho yini okuphezul' apha okulapha emnyango phezulu komnyango womphandu wakhe...nxa ebona esola abuyele phantsi futhi ayohlala khon' emphandwini wakhe akahlushwe lutho lo muntu lo mnumzana ngob' uyadl' uyesutha lapha yana...futhi nxa kuba noma 'se kushoda ukudla kuyakhushulwa ukudla nxa kuba kusabhilidile izidumo zokumfuna kukhushulwe nje kubekwe lapha phezu komphandu wakhe zingane yen' ab' es' ekuthath' ekufaka laph' emphandwini nina naloku nithi uChakijana uya kuqhamuka nini uya kuqhamuka nini uChakijana kant' uyadl' uy' esutha laph' uChakijana[37] ...kuthe ukuhamba kwahamba kwahamba kwahamba ke efunwa ngabelungu uChakijana bemkhomba izwe lonke leli kanti hayi 'se beya nodumo nje lwehaba uChakijana 's' ebuyile 's' ebonil' impela naye ukuthi hayi liyamshonela manje...akusekho angehle akwenze ubuqili bakhe lokhu 'se buyaphela manje ngoba abelungu us' ebakhathaza kakhulu...futhi us' elinyakazise kakhulu izwe...manje na ke abelungu ke bamfuna ulokhu bemfuna bemfuna bemfun' uChakijana...awu naye wabona manj' ukuthi awu kuyamshel' impela elokugcina elimshonelayo...unede wabon' ukuth' impela lokhu bemkakile ephuma ecathama ey' ekhaya ezwe nalapha na ekhaya lakh' ukuthi hayi bo asilali lapha abelungu int' engcono manj' esiyibonayo thin' ukuba usuk' uhambe ubheke emazwen' akude anjengasemaSwazini ukuba nje na uphoseke eSwazini noma k' uhambe uphoseke phambili lena phambili oko njena wedlul' impela uz' uyokungena emathongeni mhlayimbi singacima lesi sidumo sakho Chakijana...awu athule uChakijana pho ke kwakuyindoda yona nayo inesithunzi uthi nxa uyibheka nje ungakhohlwa yisigevengu ukuthi yisigebengu mpela ufunel' ukuyenza le misebenz' emibi kangaka uChakijana...abantu abahlala njalo behamba bepheth' amavolovolo bewathandele ngamamfula[38] elenga lapha kubo ezinqulwini uz' uthi wena bagoqe amashungu abo kanti bagoqe amavolovolo okuthi nxa 'se befun' ukukubulala bavele nje bakudubule ngawo ngoba uHulumeni way' esekuvalile ukuthi umunt' ahambe epheth' umkhonto ngezandla...kwaye 'se kuthiwa umuntu nxa ehamb' epheth' umkhonto ngezandla ngumuntu olwayo lowo uHulumeni amfake icala lokuthi uyahlasela...base bethatha ke lamavolovol' abo ke aba' bewathola ke ngobugebengu babo bobushokobezi behamba nawo behamba bebulala ngaw' abantu...kuthi lapho njalo umuntu a'se bemfunile ukumbulala bavele nje bamqonde baye kumvimbezela khon' emuzini wakhe bafike bamshaye ngayo intlamvu yevolovolo...wahamba k' uChakijana ukub' ezwe manje 's' elaywa ngumuz' wakhe abanta' bakhe umkakhe wahamba lo mfokazi wakwaMdlalose ngoba isibongo sakhe uChakijana kwakunguMdlalose...wahamba manje es' ecabanga nokuthi azise laphayana enkosini...inkosi nayo uyayesaba manje ngoba nenkosi isima is' imehlo-mnyama impela ngoChakijana iyazizwa izinto ezenziwa nguChakijana ezimb' eziqhamuka ngakuHulumeni...inkosi nayo is' ihlal' eluvalweni lokuthi awu...uChakijana angahle futhi alayid' umlilo ongacimekiyo na...uwenzani ngoba 'se kuphele amabutho angaka nxa ayothint' abelungu beyithulel' abelungu...uwenza ukwenzan' uChakijana lo...kant' impela liza kufa liphele leli 'zwe likababa ngenxa yabantu ngoba nale mpi lena eyabulala uZulu wonke ayisukanga ngami mina nkosi ayisukanga ngomuzi kababa isuke ngabantu abangaphandle iyabulala izwe lonke le mpi...manje k' uChakijana us' engiphinda...acabang' uChakijana nay' abon' ukuthi nxa ngiya lapha na enkosini ngiza kuzithela ngiza kuwoth' ubomvu lapha' n' enkosini ngoba kudala isitshelwa kuthiwa cabu asinqabuke ukushokobeza 'asishokobeze ngokuyimfanelo hayi nje sisuse ngokwamakhand' ethu ngoba abashokobezi 'be beshokobeza bona nxa bekhishwa yinkosi ngekubonayo ekuqondile ukuba mayikususe yenzelani yenzel' ukuthi noma izithuma lezi 'thunywa zayo befika laphana kulaba abathuma kuyo ba' benesisindo bangalinyazwa yilaba bantu abathunywe kubo bazi ukuthi nje nxa sithinta laba sithinte lukhulu singahle sife sonke lapha...ingakwenzi ngokuthi inkosi makugangwe ngabo ubushokobezi lapha phakathi kwezwe layo...wacabang' uChakijana wacabanga wacabanga kuthe langa lithize uChakijana wawuqoq' umuzi wakhe...uChakijana wawutshela wathi hawu banta' bami manje ngiyabon' impela ukuthi liyangishonela...'se ngibona ukuthi kuhle ngiyozimkela mina ngokwami kubelungu...awu kuqhum' isililo lapho phakathi komuzi wakhe ngoba bayabon' ukuthi phela nxa ezisa kubelungu laphana abelungu 's' ebakhathaze kakhulu...nxa eqhamuka njena baza kumshaya ngentlamvu ngoba 'se becele kakhulu nakuHulumeni ukuthi kuhle simshaye ngentlamvu int' engcono lo muntu odunga izwe kangaka uHulumeni ke naye akabe sangaba kakhulu ngoba ebona izenzo zakh' uChakijana ukuth' impela lo muntu uqonde ukuthi futhi izwe livuth' umlilo ligcwale futhi igazi izwe...wathi kodwa ningadyareli ukumshaya ngentlamvu anibombamba nizame ukumbamba ngezandla nimbophe nimlethe lapha e--- emthethweni azokhuluma nomthetho agwetywe nxa ukuba efanele ukuba anqunywe uHulumen' ekuthola lokho uya kunqunywa...kodwa nxa engalutholi iphuzu lokuba uHulumeni anqunywe akanakunqunywa uyokuboshwa agwetywe njena asebenze phakathi kwejele[39] ...awu kuqhum' isihl' esikhulu phakathi komuzi kaChakijana nxa 'se bezwa abanta' bakhe ukuthi nomkakhe us' eyozinikela kubelungu...bathi manje na konke lokhu kuChakijana siza kwenza njani ngoba phela Mdlalose nabantu nxa uhamba lapha manje asise 'nakuhlala kahle thina ke siza kusala ke sishona phi...wathi qha akunakwenzeka lutho yimina engonile...manje futhi nabashokobezi abaningi 'se befile ebengishokobezi nabo abasekho sokuyi--- 'se sisele nje 'se siyingcusane...nginyabebali laba abashokobezi abafika--- abaqalayo ukushokobeza akusezizon' iintsizwa lezo esibindi 'be singabamba nazo izimpi thina luNdi...awu kuthuleke ke uChakijana ke elindelekile phakathi komuzi wakhe ukuthi impela uyahamba kant' uChakijana hay' akasayanga lapho us' ecabange okunye uChakijana...athi ke avalelise kahle lapha ekhay' uChakijana intathakuz'[40] athi qha ke 'se ngihamba banta' bami ngiyazinikela kubo abelungu bangenze abangenza kona ngoba ngiyabona impela 'se lingishonele alisekho elami ilanga ukuphila...kant' uChakijan' uphuma njena uth' uya kubelungu akasayanga kubelungu us' ephikelele ezantsi us' ethi ufuna manje ukuya kwelamathongo laph' ath' ubalekela khona...ahamb' ahamb' ahambe ngokucathama phela akasahambi kahle ngoba uHulumen' ugcwel' izwe lonke manje ugade izibhelu lezi zabashokobezi ezingahle zisuse uthuthuva phakathi kwezwe ngoba izwe leli 'se liyathula manje 's' ezam' impel' uHulumeni ngamandl' amakhulu ukuthi izwe alithule wonke umsindo kuhlalwe ngamoya munye...wakhamb' uChakijana 'b' es' ezwa ukuba ahambe aye kwedlula e--- uMandlakazi ab' es' ezw' uChakijana ukuthi awu nampa abelungu ngapha...kukhona abashokobezi abaku--- basolakalayo ngapha songathi bafuna ukususa umsindo futhi phakathi kwezwe akubon' uChakijana wathi awu ngiya kuzithela...abuye uChakijana...athi nxa esendleleni es' ebuya uyabona 's' ekuqhamuka amaphoyisa[41] awoHulumeni...abe 's' ebhaca khona laph' uChakijana...athi nxa edlula la maphoyisa as' ehlangana nabantu atholana nabantu ukuthi hawu uChakijana njena njengob' efuneka kangaka ingathi nanku na...hawu! amaphoyisa! uphi? nangu usuka khona laph' uChakijana ub' ekhona lapha...ingathi njengoba nihamba nje anihlangananga naye lapha ngendlela qha asibonanga muntu hawu...uph' uChakijana ukhona lapha? ewe ukhon' impela njengoba niza nje lapha nihlangana naye 'be kufanel' ukuthi nihlangane naye la...awu aphenduk' amaphoyisa...afuna manje uChakijana uChakijana lutho 's' eshaye wachith' uChakijana ned' awabona nje ukuthi ayamfulathela...washaya wachith' uChakijana waza waza kungena laph' eMfolozi e--- waguduz' iMfolozi manj' amaphoyisa abe[42] nawo nabelungu batlabe[43] bethi bayamfuna ngob' bade behla bona beyonqanda lesa sidumo esithanda ukusuka lapha kuMandlakazi...uChakijana nangu ekhuphukis' iMfolozi manje useza neno lapha kwelaseNtlazatshe futhi ubuyela emuzini wakhe...e--- kuthe laph' ukub' amaphoyisa ahamb' abon' ukuthi hay' awamtholi abuy' athi qha bo siza kubuya kuba 'se simzwil' ukuthi ukhona lapha usekhay' futhi izwe lonke ayisekh' intuba yakh' yokuba angahle abuyele emuva...wesuka ke uHulumeni waya lena ehla ke ebheke kwaMandlakazi eyonqanda lelo laka olithanda ukuqhuma khona nangempela wafika walinqoba uHulumeni walinqanda ke elo laka wabuya ke 'se kukakwa ke manje 'se kufuneka uChakijana...'se kuphume manje abelungu abamhlophe nabantu abase benzayo kuHulumeni kufuneka le ndoda le umfo kaMdlalose onguChakijana...bahamba bahamba lokhu bemzungeza lokhu bemzungeza bemfuna awu wabona manje nxa bathe uya ngaph' uChakijana ukuthi mh! ngapha futhi awu! mh! ngapha futhi awu! bavalil' abelungu manje 'se bemvalel' iindawo zonke...wathul' uChakijana wathi mh! wacabanga ukuthi hee ngiza kuphuma ngakuphi ubuqili manje engiza kubenza ngob' angikwaz' ukuyokungena kulaba 'shokobezi abasenkosini ngabe ngizithele lapho 'se ngingahle ngidliwe yizo impela izingwe lezi zabashokobezi nxa ngahle ngiqhamuke...wahlala laph' uChakijana batik' abelungu bafika phakathi kwamabinga bamfica ulele uChakijana...nxa befika laph' abelungu bayafuna lapha phakathi komuzi wakhe bayathol' ukuthi amakhosikazi bayaya iph' indlu yakhe uChakijana bayikhomba...akusekho manj' ukuyifihla ukuthi baza kuyifihla bathini ngob' abelungu naba 'se begcwele umuzi khona ebusuku wonke namaphoyisa 'se kugcwele la...bathi nants' indlu yakhe uChakijana kanti uChakijana kudala futhi ebafundele umqondo womunye aseza kuphunyula ngawo lapha kubo...us' ethath' uChakijana manje wathath' izikhumba lez' izishuba lezi ay' endlala phezu kwazo wathatha umendlalo wakhe lana amacansi wawendlala kahle wase elibeka kahle neziphuku zakhe lapha phezulu...way' es' engena ngaphantsi kwalolu thango lweziphuku namacansi nxa bengena bona lapha bengena ngamawana beshay' isivalo uphico lolu bengena...hawu bayalayita[44] phakathi bathola nj' umqingo njena weziphuku nomendlalo wamacansi neziphuku kant' uChakijana us' ehleli ngaphantsi lapha...babhek' abelungu babheka babheka hayi khona! bayanyathela futhi nalapha bayembula lutho akukho luth' olunyakazayo la 'be 'se bephuma babuyele ngale ukuya kunxanxa[45] kwasemakhosikazin' akhe bambuz' uphi uChakijana nath' ukhona lapha kant' uphi na awu! asazi makhosi ngoba ube kad' ekhona lapha ub' elale khona thina silal' ekhona laph' ekhaya...kanti 'se bethe ngokuphum' abelungu lapha way' es' ephuma njalo futhi nay' uChakijana khon' ezinyaweni zabo...bakhulum' abelungu namakhosikaz' akhe ngapha nang' uChakijana yen' uyaphuma futhi us' ebaleka us' eya khona len' emphandwini wakhe...'se bezwa abelungu nxa bethule belalelisa manjena bezwa 'se kukhal' amatshe 'se kuginqik' amatshe bathi hawu yini lokhu manje kunyakazisa amatshe ngapha...awu abelungu basuke baye khona...kanti bakhona abaleleyo lapha eduze nomphanda ngob' abantu phela 'se beze babakhombis' abelung' ukuthi nantsi inqaba yakhe lapha aphelela khona uChakijana...wanede wabon' ukuthi awu 'se kumshele manjena naku emphandwini wakhe kugadiwe...base bethul' abelungu bathi cha ngoba nangu 's' engene lapha ezixweni 'a 'khe nime nenze songathi kuyakhanya manini kuvinjwe kule ndawo...kant' uChakijan' uyazi yena ubuqili bakhe abenzayo noma 's' evinjelwe kanjalo kulo mphandu wakhe...us' ethath' uChakijana us' ekhuphuk' us' enombela khona lapha emaweni ecaca ecaca ecac' ecac' ecaca az' ay' akhuphuke...balindile lapha phezulu balind' ukuthi uza kuqhamuka ngalena ngoba uza kukhuphuka ngezinyaw' ebaleka kanti nabo abasalibonang' ukuthi 'se belinde umoya uChakijana nangu es' engen' emphandwini futhi...bezwa ngoba es' ethi ho! salani 'se nigez' izandla es' e--- es' esho kulaba abagade lapha phezu komphandu wakhe...wathi salani 'se nigez' izandla bantwana babelungu 'se ngiyozibulala mina manje ngoba 'se nginibonile ukuthi 'se nifun' ukungibulala ngezandla...awu nxa bethi hawu baphenduka uChakijana us' engene 's' ephethele njalo...base ke bethul' abelungu ukuthi ke ngoba us' ekhathaze kakhulu lo muntu...'a 'khe kuzanywe eliny' iqhinga lokuba uvalwe lo mphandu...manje baliswela neqhinga lokuwuvala lo mphandu ngoba abalitholi litshe elibanzi elingahle livale le mbobo le angena ngawo ngoba uza kuthi noma bewagqisha lapha phantsi ngeke futhi noma bazi noma es' efile noma akakafi abanakubona ngoba uphantsi le...futhi ke nabelungu ke ba' bengekahlakaniphi kakhulu ngaleso sikhathi ngoba nabo intlakanipho lena iya ikhula-khula njalo njengokuba 'se behlakaniphe kakhulu namhlanje...nabo ba' becwishi ukufana nabo abantu kuqala ngomqondo wabo ngoba ba' bengekho yonke le ntlakanipho a'se bephezu kwayo...bahlala lapha bemlindel' uChakijana bahlal' impela kwaza kwacishek' ukuphela inyanga bemlindile kanti balind' idwadwe njengoba uChakijan' uyadla lapha phakathi uy' esutha akaswel' amanzi...ukudla kuningi lapha phakathi...bath' abelungu bangabon' ukuthi hayi akekh' umunt' ongahlala inyanga yonke lapha phakathi engadli lutho...uphila kanjani base behamba bathi hawu impela ufile manje...kant' uChakijana lokh' ebabuka lapha na ngeso lapha phantsi lokh' eqhamuk' ebabuka lapha phantsi phezulu bephezu kwakhe...wabona manj' ukuthi hay' abasekho 'se bedelile...way' ese ekhuphuka elunguza wabona nangempela kutheni wathi qha anginakuphuma kusemini kukhanya kuhle ngilimele ilanga li--- lishone...nangempela wahlala laph' uChakijana kwath' ukushona kwelanga nxa 'se kuphelele ukurwalaza waphum' uChakijana kant' uphuma 'se kulapha 'se yokuziphanyeka khona...kuthe kanti uHulumeni us' ebeke abantu abaningi abangasaziwa ngabantu lapha kwaZulu...hawu was' eyithela uChakijana...'se kuyilapho ke ukutholakala kukaChakijana ke etholwa ngabelungu ngoba es' ehlale kakhulu lapha phandle es' ecabang' ukuthi yena 'se behambil' impela 'se bedikilile kodwa ke naye way' es' ebon' ukuthi limshonel' alisekho elokuphila kuye.. .kwathi khona lapho nxa ehla kanti 'se bembonile zase zikhala izinkwelo...izinkwelo zakhala lapho wagxum' uChakijana wabuyel' emuva...kwathi noma engena laph' emphandwin' uChakijana akabuyanga futhi waqhamuka ukhombisa k' usobala ke laph' ukuthi uChakijana wathi nxa eth' uyaphakama es' ephezu komphandu wakhe bamshaya ngentlamvu wawela khona lapho wazingcwaba khona lapho emphandwini wakhe...yaphela ke indaba kaChakijana.


Notes

[31] An English translation of this history can be found in Scheub, The Tongue Is Fire, 334-345.

[32] neti: from Afrikaans net, "just."

[33] ezininji: he seems to say, enene.

[34] ngemfazo: from ngemfazwe, "war"?

[35] ngentlamvu: intlamvu, Zulu inhlamvu.

[36] ungxabo: ingxabo.

[37] uChakijana: Sondoda Ngcobo frequently pronounces the name, uChakijane.

[38] ngamamfula: he immediately corrects this, ngemamfula.

[39] kwejele: ijele, from English "jail."

[40] intathakuz': intathabuza?

[41] amaphoyisa: from English "police."

[42] abe: he says, atlabe. I am not certain of this transcription.

[43] batlabe: I am not certain of this transcription.

[44] -layitha: from English "light."

[45] kunxanxa: I am not certain of this transcription.

Previous Previous section

Next section Next




Go up to Top of Page