Carry On Icelandic: Culture [selections] (2004)
Previous section
Örar þjóðfélagsbreytingar - Rapid Social Change
Örar þjóðfélagsbreytingar
Íslendingar voru meðal fátækustu þjóða Evrópu á seinni hluta 19. aldar. Landbúnaður var aðalatvinnuvegurinn frá landnámi og fram á 20. öld. Hann er, eins og gefur að skilja, viðkvæmur fyrir sveiflum í náttúrunni og hart árferði af völdum kulda eða náttúruhamfara hafði því oft hungursneyð í för með sér.
Allur þorri fólks bjó í sveitum og bóndabærinn var hornsteinn samfélagsins. Með iðnvæðingu urðu fyrst breytingar á íslenskum samfélagsháttum, þegar vélvæðing fiskiskipaflotans hófst og farið var að flytja inn togara í byrjun aldarinnar. Þessu fylgdu breytingar á atvinnuháttum og búsetu. Fólk flutti úr sveitum í þorp til að stunda margvísleg störf tengd útvegi, en áður hafði vinna við fisk verið árstíðabundin.
Enn frekari breytingar urðu í atvinnu- og byggðaþróun með seinni heimsstyrjöldinni. Það má með sanni segja að hún hafi markað upphaf nútímavæðingar á Íslandi vegna þeirra miklu efnahagsbreytinga sem hersetan hafði í för með sér.
Landið var hernumið af Bretum 1940 og Ameríkanar tóku svo við af þeim 1941. Hersetan hafði mikla efnahagslega þýðingu fyrir þjóðina. Vegir voru lagðir, flugvellir byggðir o.s.frv., og margvíslega þjónustu þurfti að inna af hendi við herliðið. Það varð, með öðrum orðum, mikil eftirspurn eftir vinnuafli og fjöldi Íslendinga fékk nú vinnu og hana vel launaða. Auk þessa hækkaði fiskverð vegna aukinnar eftirspurnar á erlendum markaði. Allt stuðlaði þetta að hagsæld þjóðarinnar þótt kaldhæðnislegt sé.
Búskapur var áður fyrr meginuppistaða íslensks efnahags (Farming and housekeeping was until the 20th century the main-stay of Iceland's economy).
Þessar breyttu aðstæður höfðu áhrif á alla félagsgerð hins íslenska samfélags og fólksflutningar utan af landi til Reykjavíkur urðu meiri en nokkru sinni. Dreifbýlissamfélagið breyttist á skömmum tíma í borgarsamfélag og flestir Íslendingar búa nú í þéttbýli.
Nú lifa aðeins um 5% þjóðarinnar á landbúnaði en 83% árið 1860. Helsta grein hans er kvikfjárrækt. Nýjar búgreinar hafa komið fram á undanförnum árum, eins og loðdýrarækt, fiskeldi og ræktun nytjaskóga.
Handverk og smáiðnaður var stundaður hér fram á tuttugustu öld en með vélvæðingu jókst atvinnuþátttaka í iðnaði verulega. Flestir starfa í matvælaiðnaði, byggingariðnaði og stóriðju, auk þess sem hugbúnaðarfyrirtækjum vex mjög fiskur um hrygg. Reynt hefur verið að stuðla að fjölbreyttari atvinnuháttum, meðal annars með aukinni stóriðju sem hart er deilt um.
Enn er þó sjórinn dýrmætasta auðlind Íslendinga og fiskafurðir eru mikilvægasta útflutningsvara þjóðarinnar. Íslenska hagkerfið er því mjög háð sjávarútvegi, enda skapa sjávarafurðir um 70% allra útflutningstekna þjóðarinnar.
Það er því óhætt að segja að fiskimiðin umhverfis landið séu sú undirstaða góðra lífskjara þjóðarinnar sem skipað hefur Íslendingum í raðir tekjuhæstu þjóða heims. Hvort menn eru svo sammála um nýtingu auðlindarinnar og aðganginn að henni er annað mál.
Rapid Social Change
Iceland was amongst the poorest nations in Europe during the latter part of the nineteenth-century. Agriculture was main type of employment from the period of settlement through to the twentieth-century. As is understandable, agriculture is sensitive to environmental change and difficult years (through cold or natural disasters) have often brought famine.
The vast majority of people used to live in the country and the farm formed the cornerstone of society. The first changes in Icelandic social patterns came with industrialization: the mechanization of fishing ships began and, at the beginning of the twentieth-century, trawling was introduced. There followed changes in work and residential patterns. Whereas fishing had previously been seasonal work, people now moved out of the countryside and into villages where they could take part in the many occupations connected with the fishing industry.
But even more changes in work practices and demographics were occasioned by World War II. It is quite certain that, due to the economic changes caused by military occupation, the War marked the beginning of modernization in Iceland.
Sjórinn er dýrmætasta auðlind Íslendinga og fiskafurðir eru mikilvægasta útflutningsvara þjóðarinnar (The sea remains the most valuable of Iceland's natural resources and fish products are its most important exports).
Iceland was occupied by the British in 1940, who were replaced by the American military in 1941. The occupation was of enormous economic significance for the nation: roads were laid, airports built and so on, and a variety of services were called for by the army itself. There was, in other words, a strong demand for labour and many Icelanders were able to get new and well paid jobs. In addition, due to an increase in demand in European markets, the fish price rose. Ironically, these wartime factors all worked to the prosperity of the nation.
These changing social conditions have had an influence on all aspects of Icelandic society, and migration from the countryside to Reykjavík is higher than ever. Rural society has, in a short time, turned into village-based communities and most Icelanders now live in urban areas.
Indeed, only 5% of Icelanders now live off the land whereas the number was 83% in 1860. The largest agricultural sector is livestock, although new areas of farming have developed in recent years, such as fur farming, fish farming and forest cultivation.
Handicrafts and cottage industries continued into the twentieth-century, but with mechanization there followed a real increase in the level of work done by industry. Most people today work in food, construction and large scale industries, as well as for the software companies which are gaining strength. Attempts have been made to create more varied forms of employment, including through an increase in large scale industry - a controversial measure.
Yet the sea remains the most valuable of Iceland's natural resources and fish products are its most important exports. As such, the Icelandic economy is very dependent on the fishing industry, with fish products making up some 70% of the nation's export earnings.
It is, therefore, safe to say that the fishing grounds around the country form the basis of the nation's good standard of living, placing Iceland amongst the highest income nations of the world. Whether people are as unanimous in their views about the exploitation of this resource, and access to it, is another matter.
Top of Page
Content, including images, © Stofnun Sigurður Nordals, 2004. Used with permission.
TEI markup © Board of Regents of the University of Wisconsin System, 2004. All rights reserved.
Those interested in using these texts for any purpose not covered under Fair Use must seek the permission of Stofnun Sigurður Nordals and the University of Wisconsin-Madison Libraries.