[Article]

Laugardaginn 14. júní, 2003 - Lesbók

"Við höfum aldrei ætlað okkur neitt sérstakt"

RIGNINGARSUDDI og Bankastrætið sundurtætt. Í útlendum borgum göngum við sums staðar á fornminjunum, á Íslandi er stöðugt verið að skapa, og endurskapa. Hér má ekkert verða of lúið, of markað af mannlífi og menningu, ekkert vera endanlegt, ekkert verða klassískt. Iss, íslensk eldfjöll eru ekkert á við eldfjöllin í einstaklingunum. Alltaf að, lúsiðnir, og þegar ekkert sérstakt liggur fyrir, er málið bara að tæta upp gamalt drasl og byrja að skapa upp á nýtt.

Sigur Rós - ekki heiglum hent að ná þeim saman í viðtal, alltaf að - lúsiðnir, alltaf að skapa. Jú, "vilt' ekki bara hitta okkur niðrá Kaffitári klukkan fimm," segir Kjartan í símann, - ég mæli mér mót við hann og Georg. Jónsi er einhvers staðar í burtu og Orri kemur ekki, "við Goggi erum vanir að vera bara tveir í viðtölum, annars verður þetta allt of flókið," segir Kjartan. Ég læt mér það auðvitað lynda, þakklát fyrir að ná þeim þó stundarkorn þessa örfáu daga sem þeir eru hér heima. Ég sekk mér niður í bunkann á skrifborðinu, gömul viðtöl og greinar um Sigur Rós, ýmislegt sem getur verið þarft að rifja upp og skoða áður en það verður tímabært að leggja af stað í viðtalið. Kannski að maður taki saman svolítinn hliðarpistil um það.

Þannig er Sigur Rós - einu sinni ung og efnileg - núna ein besta hljómsveit í heiminum. Hvernig fara þeir að þessu? Hvaðan kemur orkan til að skapa? Hvaðan kemur innblásturinn? Og hvaða augum lítur þessi hljómsveit sjálfa sig í dag, eftir nær tíu ára samfellda sigurgöngu?

Ég vind mér inn úr rigningunni í Bankastrætinu, inni situr Orri með dóttur sína, greinilega óviðbúinn komu minni. Kjartan og Georg koma stundvíslega; Orri verður auðvitað með í viðtalinu.

"Við vorum bara táningar þegar við byrjuðum," segir Goggi. "Við vorum - hvað - sautján, átján og nítján, eitthvað svoleiðis." "Við höfum fullorðnast með Sigur Rós," segir Kjartan, "þetta er búið að vera lífið manns meira og minna allan þennan tíma, og meira síðustu árin, eiginlega algjörlega frá 1999." "Við höfum lært mikið af þessu, kynnst fólki og farið út um allar trissur, sem hefur verið mjög hollt," segir Georg. Þegar ég spyr þá um innblásturinn fer hann að flissa og nefnir náttúruna og sauðkindina - jú, með ímyndunaraflinu má svosem hugsa sér Starálf sem einhvers konar villuráfandi vegalamb, en svarið er nærtækara. "Það er svo margt, ætli það sé ekki bara það sem innspírerar flest fólk, svipaðir hlutir eins og umhverfið og uppruninn, og svo fáum við líka innblástur hver af öðrum," "það getur þessvegna eitthvað sprottið af því að horfa á góða bíómynd," bætir Kjartan við. Það er tómt mál að tala um það hvort Sigur Rósar-menn eyði miklum tíma saman utan vinnunnar; þeir eru einfaldlega alltaf að vinna, það eru kannski þrír dagar á ári í frí, segja þeir og þá eru þeir ekki saman. En þeir gefa sér þó tíma til að hlusta á tónlist, eða hvað? Ég sá til Kjartans og Jónsa á tónleikum á Kirkjulistahátíð á dögunum. "Ætli við hlustum ekki bara á hvað sem er," segir Kjartan, og Georg segist gjarnan hlusta á gott popp. "Ég hlusta annars rosalega lítið á krefjandi músík," segir Kjartan, "... og hef ekki gert í nokkur ár. Bara meika það ekki. Og bara það að setjast niður til að hlusta á plötu, ég hef ekki gert það mjög lengi. Ég set kannski eitthvað mellow á fóninn þegar ég vaska upp." Orri hefur ekki verið hávær í þessu viðtali, eitthvað annað en kaffimaskínan sem malar stöðugt. "Ég hlusta bara á hitt og þetta. Þessa dagana er ég að hlusta á íslenska tónlist, nýju Botnleðjuplötuna og Mínus," segir Orri og hallar sér fram meðan dóttirin prílar upp um hálsinn á honum.

Það hefur ýmsum þótt erfitt að skilgreina tónlist Sigur Rósar. Síðrokk, lýrískt rokk, minimalískt rokk, fólk hefur verið duglegt við að finna upp nýjar skilgreiningar, sennilega vegna þess hve tónninn í þessu eðalbandi er nýr og öðruvísi. En hafa þessar skilgreiningar eitthvað að segja? "Mér hefur alltaf þótt þessar skilgreiningar asnalegar," segir Kjartan en viðurkennir þó að það geti verið gott að grípa til þeirra til að lýsa tónlist almennt. "Ég held að skilgreiningarnar séu fundnar upp af blaðamönnum fyrir blaðamenn," bætir Georg við. "Þetta er bara rokk. Annars er það erfiðast fyrir okkur að skilgreina eigin músík, manni getur liðið á ýmsan hátt í tónlistinni, til dæmis verið í algjörum rokkfíling þótt viðkomandi lag sé kannski ekkert rokk," segir Kjartan. Georg segir að það sé ekki þeirra verk að greina eigin tónlist. "Ég held að það sé ekkert hollt fyrir okkur að analýsera um of það sem við erum að gera. Það er ekki gott fyrir þá sem eru í skapandi starfi, þá er hættan á því að tilfinningin fari úr því." Kjartan segir það hafa verið mikla heppni hvað hljómsveitinni hafi tekist að vinna að ólíkum hlutum, og það gerir skilgreiningarnar enn erfiðari. "Ég nefni bara Hrafnagaldur Óðins og sándtrakkið að Hlemmi sem ólíka hluti. Það getur verið að þetta haldi okkur fyrir utan hefðbundnar skilgreiningar. Annars erum við vissulega settir á hillu með ákveðnum böndum - ætli það séu ekki um tíu hljómsveitir." Georg segir að það geti þó verið vandi líka, stundum lesi þeir í einhverju blaði að þeim sé líkt tónlistarlega við ákveðnar hljómsveitir, í einhverju öðru blaði geti það svo verið einhverjar allt aðrar. Í DJ blaðinu hafi þeir til dæmis verið kallaðir elektrónískt band. "Það virðist vera að persónulegur smekkur ráði mestu um það hvernig fólk vill skilgreina okkur. En við erum bara venjulegir íslenskir sveitastrákar og spilum okkar sveitatónlist ... neinei ... og þó, erum við ekki öll ættuð úr einhverri sveit?"

Það sem hefur einkennt umfjöllun fjölmiðla um Sigur Rós, ekki síst erlendis, eru hástemmd og litrík lýsingarorð um tónlist hennar, - eins og guð gráti gulltárum úr himnaríki og síðasta stórhljómsveit 20. aldarinnar. "Maður pælir ekkert í þessu, ég les þetta ekki einu sinni," segir Kjartan, "svona greinar eru bara svo leiðinlegar, þetta er mest fyndið." "Já, ekki síst að sjá stafsetningarvillurnar í nöfnunum okkar!" segir Georg. " Ægitis bryjun, Jón Bor, Karton Suzinson, - ætli ég sé ekki sá eini sem er alltaf réttur."

Annað sem oft ber á góma í umfjöllun um hljómsveitina er það hve auðveldlega tónlistin talar til ólíkra hópa fólks, og fólks sem kemur úr mjög ólíku tónlistarumhverfi, ungra og eldri. Það virðist vera einhver tilfinningaþrunginn galdur í tónlistinni sem höfðar mjög persónulega til fólks. "Þetta er eitthvað sem við getum ekki útskýrt og pælum voða lítið í," segir Georg. "Þegar við erum að semja er það oftast þannig að einhver byrjar á einhverju og svo hleðst utan á það smám saman," segir Orri. "Þannig hefur þetta alltaf verið. Við gerum þetta allir saman og erum ekkert mikið að velta því fyrir okkur hvernig það gerist, en ef það vantar einhvern okkar þá virkar þetta ekki," segir Kjartan.

Sigur Rósar-menn viðurkenna fúslega að ferðalögin og flakkið sem fylgir vinnu þeirra setji ákveðið mark á tónlistina þeirra. "Jú," segir Orri, og bendir á praktískustu hlið þess, tímaleysið sem fylgir annríkinu. "Það kemur fyrir að við erum að búa til lög, eða æfa okkur í sándtékkinu fyrir tónleika." Kjartan segir að nýja platan endurspegli á margan hátt hvað þetta hafi verið annasamur tími fyrir Sigur Rós. "Platan er rosalega hevví á köflum," og þeir Georg spekúlera sposkir í því hvort næsta plata eigi ekki bara að vera glansandi popp. "Ég held að platan endurspegli hvernig okkur hefur liðið þennan tíma, mikil keyrsla, mikil vinna og víða farið. Við vorum nú síðast í Japan - höfum farið þangað þrisvar - þrisvar hringinn í kringum jörðina. Það væri gaman að komast einhvern tíma til Afríku, og svo á Suðurskautslandið og Ástralíu, þá er þetta komið hjá okkur."

Þótt þeir Orri, Kjartan og Georg kunni því augljóslega vel að ferðast um heiminn og spila, er draumurinn um meira næði til að semja ofarlega á blaði. "Við þurfum meira rými, og það getur orðið frústrerandi," segir Kjartan. "Auðvitað vill maður bara vera skapandi og búa til músík. En það er líka margt annað sem fylgir þessu, eins og það að þurfa alltaf að vera á fundum, eða í símanum - og í viðtölum." Georg tekur undir þetta og segir að þeir muni vinna að því í framtíðinni að hafa meiri tíma fyrir sig og hljómsveitina, semja músík - semsagt - hafa það skemmtilegt. En Orri skýtur því að að það sé líka vissulega gaman að ferðast og spila. "En auðvitað fylgir þessu líka alls kyns bissness vitleysa, samningagerð og svoleiðis," segir Kjartan.

Maður gæti auðveldlega trúað því að hljómsveit sem hefur selt plötur í hátt í milljón eintökum og haldið tónleika úti um allar jarðir hljóti að vera orðin sterkefnuð á ævintýrinu. "Tja, það er nú það. Við viljum að túrarnir okkar séu mjög flottir. Við erum með visual dæmi og allar græjur sem við þurfum. Við erum ekki með neinar málamiðlanir í svoleiðis hlutum. Þetta er rosalega dýrt. Auk þess erum við alltaf með strengjaleikara, og það er margt fleira í gangi.

Við töpum á þessu ef eitthvað er, komum kannski út á sléttu þegar upp er staðið. Hlutirnir ganga mikið þannig fyrir sig hjá okkur," segir Kjartan og Georg ítrekar að þeir séu þegar allt kemur til alls og búið að greiða allan kostnað, láglaunamenn. Orri nefnir líka stúdíóið þeirra í Mosfellsbænum, sem hann segir þá hafa lagt mikið í. Stúdíó Sigur Rósar er í gömlu sundlauginni í Álafosskvosinni, og þar er vinnustaður þeirra hér heima. "En það er líka frábært að hafa þannig aðstöðu til að vinna í."

"Svo verður bara að koma í ljós hvernig við eigum eftir að þróast í tónlistinni," segir Kjartan, "það er gaman núna, en gæti svosem alveg verið að maður nennti þessu ekki eftir fimm ár, og þá kannski vill maður leita eitthvert annað í músíkinni. Við leyfum þessu bara að þróast og erum ekki með neina sérstaka framtíðarsýn." "Við höfum aldrei gert nein plön og aldrei ætlað okkur neitt sérstakt," segir Georg og segir að þannig muni þeir halda áfram. "Það er í rauninni ekkert flókið við þetta," segir Orri, "það er bara gaman að búa til tónlist, ekkert vesen." "Það var nú samt markmið hjá okkur með Ágætis byrjun að reyna að ná til sem flestra," segir Kjartan. "Við vildum reyna að breyta tónlistarheiminum, og auðvitað vonar maður að það gerist og að við getum opnað eyru fólks." Þetta þýðir þó engan veginn að Sigur Rós eigi sér ekki drauma um hluti sem gaman væri að gera. "Auðvitað langar mann að gera allan fjandann," segir Kjartan "en það eru engar knýjandi langanir um einhver risaverkefni. Plönin okkar ná frekar stutt fram í tímann." Og næstu plön ná fram í ágúst. Þá langar þá að fara í stúdíóið og byrja á næstu plötu, ekki klára, bara byrja. "Hún kemur kannski út á næsta ári, kannski ekki; - kannski kemur hún bara út í ágúst."

Það hefur vakið athygli hversu miklu listrænu frelsi Sigur Rós hefur náð fram í samningum sínum við erlenda útgefendur. Hljómsveitin ræður öllu, syngur á íslensku ef hún vill - reyndar kom það fram í skoðanakönnun nýverið að erlendum aðdáendum hljómsveitarinnar finnst ekki síðra að heyra sungið á íslensku en ensku; eða vonlenskunni, tungumálinu eða málleysunni sem Jónsi hefur komið sér upp og syngur á. Einhvers staðar var haft á orði að jafnvel Sting næði ekki svona góðum samningum. En þetta er tvíbent. "Þetta skiptir okkur öllu máli," segir Georg. "En það er auðvitað hægt að semja um hvað sem er og það er hægt að skrifa undir svona samning og fá ekkert í staðinn, það er bara þannig. Það er ekkert mál að fá samning sem býður upp á hundrað prósent listrænt frelsi, ef plötufyrirtækið getur ekki boðið það, þá bara skrifar maður ekki undir, það er svo einfalt, ekki síst ef það vill fá mann á samning hjá sér," segja þeir. Þetta var kannski minna mál þegar þeir voru að byrja og voru hjá litlu fyrirtæki. Segjast þó gætu náð svipuðu frelsi hjá stærra fyrirtæki í dag - þeir eru jú búnir að sanna rækilega að þeir standa undir væntingum.

Það er hreint ekki auðvelt að segja eitthvað fallegt um Sigur Rós, og ég finn að þeir verða svolítið hvumsa við hrós. Þannig er það einmitt þegar ég spyr þá hvort það sé ekki góð tilfinning fyrir þá að sjá hvað aðrar hljómsveitir eiga auðveldara með að koma sér áfram í kjölfar velgengni Sigur Rósar. "Ég held að það sé ekkert okkur að þakka," segir Kjartan. "Aðrar hljómsveitir eru að gera það gott fyrir sitt eigið ágæti, og það er auðvitað hrein snilld. En auðvitað hefur athyglin beinst mikið að Íslandi síðustu fimm til tíu árin. Öll sú athygli hefur skipt máli. Það eru ekki bara Sykurmolarnir, Björk og Sigur Rós sem athyglin hefur beinst að, hér er bara fullt af góðum hljómsveitum. Íslendingar eru mjög metnaðarfullir og vilja vera bestir, allir á fullu. Þeir eru bara að fatta það núna að þeir geta líka gert góða hluti í tónlistinni. Sjálfstraustið er að byggjast upp. Yngri kynslóðir hafa það fram yfir þær eldri."

Við sökkvum okkur niður í samræður um fyrirbærin í íslenskri tónlist. Country-ball-band, það finnst þeim erfitt að útskýra fyrir útlendingum, enda íslensk sveitaballamenning svolítið sér á parti. Við erum þó ekki frá því að ný kynslóð hljómsveita sé kannski svolítið frumlegri og meira skapandi en þær eldri. Í eina tíð voru hljómsveitir metnar eftir því hve vel þær gátu hermt eftir öðrum; Stones, Bítlunum, eða hvað það var nú. "Auðvitað hefur alltaf verið til fullt af skemmtilegum hljómsveitum, ekki síst á níunda áratugnum; Þeyr til dæmis, og svo Trúbrot á sínum tíma. Lifun til dæmis, geðveikt stöff. Kannski eru tímarnir breyttir og fleiri að gera eitthvað skapandi," segir Kjartan, "en það hefur alltaf verið til fólk sem hefur verið að gera eitthvað sérstakt og áhugavert." Orri segir að Björk hafi átt sinn þátt í því að gera heiminum skiljanlegt að hér væri fleira en bara bændur og sjómenn og Kjartan bætir því við að Íslendingar sjálfir séu að uppgötva æ betur að í þeim búi hæfileikar á fleiri sviðum en að veiða fisk og ala búfénað. Þeir eru þó á því að enn vanti nokkuð á að yfirvöld og opinberar stofnanir átti sig á þessu. "Hvað er langt síðan Björk meikaði það - var það ekki '93? Þeir eru að fatta þetta núna, tíu árum seinna," segir Kjartan. Við rifjum það upp þegar Jónsi sótti um styrkinn til borgarinnar um árið til að vinna með kvæðamönnum en fékk ekki. Ætli þeir fengju svoleiðis styrk í dag, þegar þeir eru búnir að sýna hveru gífurlegan kraft var að finna í samruna þessara greina tónlistarinnar? Og Kjartan verður ómyrkur í máli: "Það er rétt að það komi fram að ríkisstjórnin hefur verið að hampa því að hún hafi verið dugleg við að styrkja Sigur Rós. Það kom frétt um það í Fréttablaðinu eftir áramót að við hefðum verið hæstir í styrkjum árin 2000-2001 frá menntamálaráðuneytinu. Það var útskýrt með því að við hefðum spilað á Expó. En það var nú bara það að við fengum borgað fyrir að spila tónleika, það var nú allur styrkurinn." "Við áttum semsagt að vinna ókeypis, en vera þakklátir fyrir að fá styrk í staðinn," segir Georg og Kjartan bætir við: "Þeir hafa kannski talið að við værum bara sveitastrákar, en svo var ekki, á þessum tíma vorum við á túr í Evrópu og fittuðum þessum tónleikum bara inn í það. Jú, við fengum einu sinni 200 þúsund króna styrk, það er allt og sumt. Halldór Ásgrímsson talaði svo um það í Undirtónum nú fyrir kosningarnar hvað þeir hefðu verið duglegir að styrkja Sigur Rós. Það er bara bull og vitleysa."

Þeir eru þó hæstánægðir með Loftbrúarsamning borgarinnar, Stefs og Flugleiða sem auðveldar framsæknu tónlistarfólki að hasla sér völl erlendis. "Þetta eru þó allt of litlir peningar, en hugmyndin er góð," segir Kjartan. "Borgin er búin að átta sig á því að það koma hingað ferðamenn vegna tónlistarinnar." Georg segir þá oft verða vara við að fólk langi að heimsækja Ísland, gagngert til að skoða uppruna tónlistarinnar sem það er að hlusta á. Svo er það auðvitað fólkið sem kemur á alla tónleika þeirra, hvar sem er í veröldinni - eitthvað er um það, og ég velti því fyrir mér hvort þeir eigi sér fastan aðdáendahóp, eða cult, í kringum sig. "Það er hollensk stelpa sem kemur mjög oft, og önnur japönsk sem flýgur út um allan heim til að koma á tónleika," segir Georg. "Hún flaug til dæmis frá Japan til Kanada á eina tónleika. Við hittum hana fyrir utan og bjóðum henni á alla tónleika, nóg að borga flugfarið. Hún er orðin góður vinur okkar í dag. En annars er ekkert cult í kringum okkur, kannski helst í Frakklandi og Hollandi, þar er eitthvert lið sem eltir okkur."

Tónleikaferðin með Radiohead er þeim eftirminnileg og Kjartan segir að hún hafi haft mikla þýðingu fyrir Sigur Rós. "Við spiluðum tíu tónleika með þeim, og fyrir um tólf þúsund manns í hvert sinn. Þetta voru meira en hundrað þúsund manns í allt á tveim vikum. Þetta hafði heilmikil áhrif." "Það var líka gaman fyrir okkur að sjá hvaða risabatterí svona tónleikar eru," bætir Orri við. "Það voru um hundrað manns í vinnu við tónleikana sjálfa." Og Georg rifjar upp tónleikana í París. "Maður fékk hálfgert sjokk, það voru svo mikil læti í fólkinu og mikið öskrað. Manni var oriðið heitt í hausnum að heyra tólf þúsund manns öskra og klappa, maður kiknaði eiginlega í hnjánum eins og maður væri hálfhræddur. En þetta var auðvitað rosalega gaman."

Enn erum við varla búin að minnast á samstarf Sigur Rósar við Steindór Andersen og Hilmar Örn Hilmarsson sem náði hámarki í Hrafnagaldri Óðins á Listahátíð í fyrra. "Við vorum búnir að tala lengi um að gera þetta og svo bara atvikaðist þetta svona," segir Kjartan. "Við vorum ekkert rosalega lengi að semja tónlistina. Við byrjuðum á því að fara til Páls á Húsafelli til að fá að spila á steinana og bjuggum grunnstefin til um leið og við komumst í tæri við steinaspilið. Steindór kom svo með stemmurnar ofan á það, og svo útsettum við allt klabbið." Hrafnagaldur Óðins vakti mikla eftirtekt og tilnefning til Tónlistarverðlauna Norðurlandaráðs fylgdi í kjölfarið nú í vor. Hrafnagaldur verður enn á ferðinni í sumar. "Við förum á Ólafshátíðina í Þrándheimi í lok júlí og spilum tvenna tónleika í Olavshallen," segir Kjartan. "Þetta er hákristileg hátíð og verður vonandi bara gaman. Svo er planið að fara líka til Frakklands með Hrafnagaldur á næsta ári á Íslandsdaga." Scola cantorum verða með Sigur Rós í Þrándheimi en hljómsveitin verður norsk. Steinarnir hans Páls verða auðvitað með í för, annað eins músíkgrjót sjálfsagt erfitt að finna annars staðar.

Við förum að ljúka þessu spjalli. Stelpan hans Orra er hætt að príla í pabba sínum og vill fara að komast út. Þar bíður allsendis ómúsíkalskt Bankastrætisgrjótið í hrúgum - eina músíkin í því þegar þétt regnið lemur það - reyndar svolítið skemmtileg hljóð. Ég undrast með sjálfri mér hvernig Sigur Rósar-strákarnir fara að því að vera svona afslappaðir, miðað við allt fárið kringum hljómsveitina á síðustu misserum. Ég stend mig að því að vera eins og sannur Íslendingur, dást að þeim í innstu hugarskotum fyrir eljuna og vinnusemina. En best er að vita af því að enn er til fólk sem finnst gaman að skapa, búa eitthvað til, koma heiminum á óvart með nýjum hugmyndum um það hvernig tónlist getur verið - og gerir það líka svona listilega vel.

begga@mbl.is

© Morgunblaðið, 2004